Odpowiedź na interpelację w sprawie kryzysu demograficznego w Polsce
Szanowny Panie Marszałku! Z upoważnienia Prezesa Rady Ministrów przekazuję odpowiedź na interpelację posłów Stanisława Papieża i Leszka Murzyna w sprawie kryzysu demograficznego w Polsce (pismo nr SPS-0202-10392/05 z dnia 30 czerwca 2005 r.). Opublikowane w ostatnich latach prognozy demograficzne dla Polski zgodnie przewidują w nadchodzących dziesięcioleciach spadek liczebności polskiego społeczeństwa. Prognoza demograficzna GUS przewiduje spadek liczby ludności Polski z 38,4 mln w 2002 r. do 35,6 mln w 2030 r. Prognoza ONZ opracowana w 2002 r. przewiduje, że liczba mieszkańców Polski w 2050 r. wyniesie 36,6 mln w wariancie zakładającym wzrost płodności lub zaledwie 29,6 mln w przypadku utrzymania się obecnego poziomu płodności. Również prognoza przedstawiona w kwietniu b.r. przez Eurostat przewiduje zmniejszenie liczby mieszkańców Polski o 4,5 mln w ciągu 45 lat. Spadek dzietności notowany jest w Polsce od roku 1984.1) Wprawdzie tendencje demograficzne w Polsce są podobne do obserwowanych od trzech dziesięcioleci w zamożnych krajach Europy Zachodniej i Ameryki Północnej, to przyczyny tego zjawiska w naszym kraju są bardziej złożone niż w krajach wysoko rozwiniętych. O ile w krajach zamożnych podstawowym czynnikiem zmian były przeobrażenia kulturowe polegające na wzroście aspiracji osobistych i zawodowych, to w Polsce na podobne przemiany kulturowe nakładają się przyczyny ekonomiczne - trudne warunki startu życiowego oraz generalnie trudne warunki życia, które dotykają znaczną część naszego społeczeństwa. Jako główne przyczyny zapaści demograficznej w Polsce można więc wskazać:2) 1) przemiany kulturowe - zmiana systemu wartości i aspiracji zwana ˝drugim przejściem demograficznym˝, 2) złą sytuację mieszkaniową, 3) duże zróżnicowanie dochodów i, co za tym idzie, warunków życia oraz poszerzającą się sferę ubóstwa. Aby stworzyć podstawy dla stabilnej sytuacji ekonomicznej rodzin, konieczna jest ogólna poprawa sytuacji ekonomicznej, w tym przede wszystkim wzrost zatrudnienia oraz przeciwdziałanie biedzie i wykluczeniu społecznemu. Działania organów rządu: Sytuację demograficzną Polski monitoruje systematycznie Rządowa Rada Ludnościowa, która corocznie przedkłada raport z tego zakresu Radzie Ministrów i opinii publicznej. Również na podstawie prognoz demograficznych, publikowanych przez Główny Urząd Statystyczny, RRL formułuje wnioski dotyczące polityki społeczno-gospodarczej, która powinna przeciwdziałać pogłębianiu się kryzysu demograficznego w Polsce. W 1999 r. została wdrożona reforma systemu emerytalnego. Nowy system emerytalny określany jako ˝Bezpieczeństwo poprzez różnorodność˝ ma charakter mieszany (repartycyjno-kapitałowy). Reforma odsunęła groźbę destabilizacji polskiego systemu emerytalnego. Według prognozy długoterminowej3) do roku 2030 powiększać się będzie ujemne saldo funduszu emerytalnego, co wpłynie na wzrost obciążeń finansów publicznych. Ta tendencja spowodowana jest wieloma czynnikami, w tym również zwiększaniem się populacji osób w wieku emerytalnym. Około 2030 r. ujemne saldo funduszu emerytalnego sięgnąć może 54 mld zł rocznie, co w odniesieniu do prognozowanego poziomu rozwoju gospodarczego będzie stanowiło nieco mniej niż 3% PKB. Po 2030 r. przewidywana jest systematyczna poprawa sytuacji finansowej funduszu emerytalnego FUS. W ostatnich latach rząd prowadził prace zmierzające do sformułowania kompleksowej polityki ludnościowej, w tym m.in.: - 14 stycznia 2003 r Rada Ministrów zaaprobowała Raport o sytuacji demograficznej Polski w latach 2000-2001, stwierdzając m.in., że: ˝...przebieg procesów demograficznych w Polsce wskazuje na konieczność przyjęcia kompleksowej, zintegrowanej polityki ludnościowej, której realizacja będzie wymagała współdziałania państwa, samorządów i organizacji pozarządowych. Założenia i program działań polityki ludnościowej opracuje Rządowa Rada Ludnościowa wraz z zespołem ekspertów powołanych w tym celu˝. - 20 maja 2004 r. został zaprezentowany dokument przygotowany przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych na zlecenie Rządowej Rady Ludnościowej ˝Założenia polityki ludnościowej˝. Prace nad przygotowaniem założeń programu polityki ludnościowej w Polsce podjęte zostały z inicjatywy Rządowej Rady Ludnościowej w wyniku decyzji Sejmu RP. Oczekiwania w tej sprawie zostały także sformułowane w Deklaracji I Kongresu Demograficznego w Polsce. Uczestnicy Kongresu apelowali o podjęcie skoordynowanych działań pozwalających na zahamowanie niekorzystnych trendów demograficznych.4) Wśród priorytetów Strategii Polityki Społecznej na okres 2007-2013 wskazywana jest między innymi: poprawa warunków powstawania i funkcjonowania rodzin oraz wsparcie rodzin w wychowaniu i edukacji dzieci. W projekcie Narodowego Planu Rozwoju na lata 2007-2013 zapisano kierunki działań mające odniesienie do sytuacji rodzin. Wsparcie rodzin, w tym: - tworzenie i rozwijanie rozwiązań służących godzeniu pracy zawodowej z wychowywaniem dzieci, celem poprawy warunków funkcjonowania rodziny, - rozwijanie sieci placówek edukacyjnych i kulturalnych dla dzieci i młodzieży, - budowanie pozytywnego wizerunku rodziny. Poprawa dostępności mieszkań dla obywateli oraz poprawa jakości zasobu mieszkaniowego. Tworzenie przyjaznego otoczenia prawno-instytucjonalnego dla rozwoju budownictwa mieszkaniowego, w tym: - rozwój zasobu dostępnych mieszkań na wynajem realizowanych przez sektor prywatny i ˝nonprofit˝, - pobudzenie ruchu mieszkaniowego (migracji mieszkaniowej), - rewitalizacja zdegradowanych obszarów zurbanizowanych. Prowadzone są działania mające na celu złagodzenie skutków ubóstwa. Należą do nich m.in. rządowy program wspierania gmin w dożywianiu dzieci oraz rządowy program ˝Wyprawka szkolna˝. Ponadto w 2005 r. znacznie zwiększono dotację budżetową przeznaczoną na stypendia socjalne dla uczniów i studentów. Przewidziane na 2005 r. wydatki z budżetu na świadczenia rodzinne wynoszą ok. 8 mld zł (wzrost w stosunku do 2004 r. o ok. 75%), stanowi to prawie 4% ogółu wydatków budżetu i poniżej 0,9% przewidywanego PKB. Należy podkreślić, że w polskich realiach społeczno-ekonomicznych nie ma jednego prostego rozwiązania służącego zwiększeniu rozrodczości. Obecna pomoc dla rodzin jest niewystarczająca i służy jedynie łagodzeniu skutków niedostatku w rodzinach zagrożonych ubóstwem. Świadczy o tym m.in. intensywność wsparcia dla rodzin w krajach, w których udało się odwrócić tendencje demograficzne, czyli np. we Francji i w Szwecji, gdzie odpowiednio na świadczenia dla rodzin przekazuje się 2,7% i 3,0% PKB. Uwzględniając różnice w wielkości populacji oraz siły nabywczej waluty danego kraju, można szacować, że gdyby w Polsce świadczenia dla rodzin wypłacane były w kwotach porównywalnych ze świadczeniami we Francji lub w Szwecji, wówczas wydatki budżetu na te świadczenia stanowiłyby łącznie ok. 6 - 7% PKB. Postulowane często wprowadzenie prorodzinnych ulg podatkowych, niezależnie od oceny zasadności takiego rozwiązania, w polskich realiach mogłoby okazać się nieskuteczne. Struktura dochodów ludności w Polsce powoduje, że wszelkie ulgi podatkowe przynoszą odczuwalne zwiększenie dochodów dla ok. 5% podatników, natomiast w przypadku pozostałych osób nie są tak istotne. Sytuację tę można zilustrować następującym hipotetycznym przykładem: gdyby wszystkim posiadającym dzieci oddać cały należny od nich podatek, to ok. 50% podatników posiadających dzieci otrzyma miesięcznie nie więcej niż 100 zł. Wprawdzie 100 zł jest kwotą, która dla wielu gospodarstw domowych jest znacząca, ale w żadnej mierze nie rekompensuje kosztów utrzymania dziecka (które można szacować na ok. 540 zł miesięcznie - na poziomie minimum socjalnego). Reasumując, wprowadzenie finansowego wsparcia rodzin, które skutkowałoby wzrostem rozrodczości, wymagałoby skierowania na ten cel znacznego strumienia publicznych pieniędzy. Można jednakże oczekiwać, że w nadchodzących latach sytuacja ekonomiczna polskich rodzin będzie się systematycznie poprawiała. Realizacja zadań zapisanych w Narodowym Planie Rozwoju na lata 2004-2006 oraz ujętych w projekcie Narodowego Planu Rozwoju na lata 2007-2013 pozwoli na utrzymanie tempa wzrostu PKB na poziomie 4-5% rocznie. Zakłada się, że wzrost gospodarczy przyczyni się do znaczącego obniżenia stopy bezrobocia (do ok. 14% w 2010 r. oraz poniżej 12% w 2015 r.), a w konsekwencji do poprawy kondycji ekonomicznej rodzin. Z poważaniem P.o. prezesa Rządowego Centrum Studiów Strategicznych Lech Nikolski Warszawa, dnia 20 lipca 2005 r. 1) W 2003 wskaźnik dzietności w Polsce wynosił 1,24 i był jednym z najniższych wśród krajów rozszerzonej UE i państw kandydujących (niższe odnotowano jedynie w Czechach, Słowacji, Słowenii i Bułgarii) 2) patrz np.: Sytuacja demograficzna Polski - raport Rządowej Rady Ludnościowej 2001 wyd. Warszawa 2003. 3) Prognoza wpływów i wydatków Funduszu Emerytalnego do 2050 r., ZUS, 2003 r. 4) Rządowa Rada Ludnościowa powołała Zespół ds. opracowania założeń programu polityki ludnościowej, składający się z pracowników naukowych z różnych ośrodków w kraju oraz z przedstawicieli resortów realizujących zadania związane z polityką ludnościową. Do przygotowania projektu "Założeń..." wybrano Instytut Pracy i Spraw Socjalnych. Opracowany przez IPiSS projekt dokumentu był przedmiotem obrad konferencji 20 maja 2004 r. Konferencaj ta skoncentrowana była wokół obszarów polityk: rodzinnej, mieszkaniowej, edukacyjnej, ochrony zdrowia, zabezpieczenia społecznego oraz zatrudnienia. 9 lipca 2004 r. odbyła się druga konferencja poświęcona zagadnieniom migracji i polityki migracyjnej.
Źródło: